M?SAF?R KALEM
Görkem Evci
gorkem.evci@boun.edu.tr


* Milliyetçili?in Osmanl?´da Tarihsel Geli?imi
Osmanl? ayd?nlar? kötü gidi?e dur demenin yollar?n? ararken farkl? duraklarda farkl? fikirlerle tan??m?? ve ?artlara göre bunlar? uygulam??t?r. Frans?z ?htilâl´inin getirdi?i fikirlerden büyük zarar gören Osmanl?, bunun telafisi için çareler aram??t?r. Ancak buldu?u çareleri tam olarak uygulayamad??? gibi trajikomik bir biçimde ihtilâlin do?urdu?u ve imparatorlu?a zarar veren ilk ba?larda engellemeye çal??t??? fikirleri daha sonralar? bir kurtar?c? olarak kabul etmi?tir.
Milliyetçilik cereyan? ile imparatorluktan ayr?lmak için çaba sarf eden devletleri ve bu ülkelerin halklar?n? Osmanl?´ya ba?l? tutabilmek için izlenen ilk politika Osmanl?c?k idi. Osmanl?c?l?k, Osmanl? topraklar?nda ya?ayan, Müslüman-Gayrimüslim fark? gözetmeksizin, herkesi bir tek millet kabul eden bir fikir ak?m?yd?. Ortak toprak, ortak tarih ve ortak ekonomi ile bir millet olu?turulmak isteniyordu. Bu fikir zaten Frans?z ?htilâl´inden önce ismi zikredilmeden uygulanan fikirdi. Ancak ihtilâlden sonra bunu sistemli hale getirmek ihtiyac? do?mu?tu. Yine de bütün yap?lanlara ra?men ba??ms?zl?k ve millî s?n?rlar isteyen gayrimüslim halklar, Osmanl? topraklar?nda tutulamad?. Böylelikle Osmanl?c?l?k ba?ar?s?z bir politika olarak sonuçland?.
Balkan devletlerinin Osmanl?´dan ayr?lmas?n?n ard?ndan Osmanl?, kendisine tâbi H?ristiyan nüfustan büyük bir kay?p verdi. Denilebilir ki toplu olarak gayrimüslimlerin ya?ad??? ve ço?unlukta oldu?u bölgeleri kaybetti ve gayrimüslim halk sadece Anadolu topraklar?nda ya?ayan gayrimüslim tebaadan müte?ekkil hale geldi. Nüfusta oransal olarak Müslüman halk art??? ya?and?. Bu de?i?im ile beraber Osmanl?c?k dü?üncesi yerini biraz daha dar (spesifik) bir kavrama b?rakt?:
Ümmetçilik. Ümmetçilik; özetle Osmanl?c?l?k kavram?ndan gayrimüslim tebaan?n ç?kar?lmas?d?r. Osmanl?c?k fikrinde yer alan, Osmanl? topraklar?nda ya?ayan herkesi bir arada tutma ve onlar? bir halk olarak görme ideali, ümmetçilik ile yerini sadece Müslüman halk?n bir arada tutulmas? iste?ine b?rakm??t?r. Padi?ah?n halife olmas?ndan da kaynaklanan bu görü?, Türk olmayan Müslüman unsurlar? devlete ba?l? tutma çabas?n?n bir ürünü olarak ortaya ç?km??t?. Asl?nda ümmetçilik, Osmanl?c?l?k fikrinin geçerli oldu?u zamanlarda ve hatta kurulu?tan itibaren var olan bir fikirdir. Çünkü din birli?ine dayanan bu görü?, dine bayraktarl?k yapan bir devlet için olmazsa olmazd?r. Hele ki halifeli?in Osmano?ullar?´na geçmesi ile Halifelik makam?ndan kaynaklanan sebepler neticesinde, devlet Müslümanlar?n birlikteli?ini, huzur ve refah?n? sa?lamakla yükümlü hale geldi?inden Müslümanlar?n birlikteli?i ve birbirlerini korumas? mânâs?nda ümmetçilik her zaman vard?. Bu görü? Osmanl?c?l???n bitmesi ile beraber tek kalarak daha geni? yank?lar buldu. Di?er Müslüman halklar?n Osmanl?´dan ayr?lmas?/ay?rt?lmas? sonras?nda Kurtulu? Sava??´n?n da ba?lamas? ile bu fikir de i?levini yitirdi ve ortaya yeni bir kavram ç?kt?: Milliyetçilik. Ancak Osmanl? halk? bir ?rktan te?kil de?ildi. Onlar "Osmanl?" idi. Bu durumda Bat?´dan kopyalanan nasyonalizm bu topraklara uydurulamazd?. ?mparatorluk siyasî olarak yoktu ama sosyal ya?amdaki izleri hala gözlenmekteydi. Irksal ba?lara dayanan milliyetçili?in imparatorluk izleri ta??yan bir ülkede, ülkenin birli?ini sa?lamak için kullan?lmas? akla ayk?r?yd?. Ancak art?k Osmanl? devleti yoktu ve dolay?s? ile "Osmanl? Milleti" kavram? da ortadan kalkm??t?. Sava? esnas?nda Türkler, Anadolu´da ya?ayan gayrimüslim halklardan destek görmedi?i için sava? süresince "Anadolu´da ya?ayan Müslüman halklar?n birlikteli?i" söz konusuydu. Sava? s?ras?nda fikir ak?mlar?ndan ve ayr??maya yol açacak her türlü siyasî ve sosyal isimlendirmeden kaç?n?ld?. Sava? devam ederken içte ya?anacak sorunlar böylece engellendi. Sava?tan sonra ise ülke siyasî birli?ini kurmak zorunda oldu?undan ayr?l?klara yol açsa da siyasî, sosyal, ekonomik vb kavramlar?n kullan?lmas? ve bunlar?n alt yap?lar?n?n haz?rlanmas? gerekiyordu.
Kurtulu? Sava??´ndan sonra imparatorluk da??lm??t? ancak Anadolu topraklar? üzerinde ya?ayan halk hala Osmanl?´n?n miras?yd?. Sava? s?ras?nda Müslüman unsurlarla yap?lan beraberlik sava? sonras?nda gayrimüslimleri de kapsamak zorunda kald?. Her ne kadar mübadeleler ile gayrimüslim say?s? azalm?? da olsa, hala az?msanamayacak bir nüfus ve nüfuz söz konusuydu. Bu yüzden yeni kurulan devleti "Anadolu topraklar? üzerinde ya?ayan Müslüman halklar?n birli?i" ?eklinde aç?klama imkân? kalmad?. Art?k yeni tan?mlar yapmak zorunda olan devlet ülkenin halklar?n? ifade etmek için de yeni bir kavrama muhtaçt?. Bu kavram da ?rksal bir ifade gibi duran ama asl?nda kültürel bir anlam içeren "Türk" kelimesi oldu. Türkiye topraklar?nda ya?ayan halk Türk halk?yd? art?k. Buradaki Türk ifadesi "Türk ?rk?" anlam?nda de?il, anayasada tan?m?n? bulmu? olan "Tük vatanda??" anlam?ndayd?. Türk kelimesinin seçilmi? olmas?n?n sebebi de ?rksal bir saplant?dan kaynaklanm?yordu. "Millet" sözcü?ünden Osmanl? milleti ifadesini anlayan gelenek hala devam etmekteydi. "Anadolu halk?" için Türklük demek, Anadolu´nun kozmopolit yap?s? içinde ya?ayan ?rklar?n, milletlerin veya kültürlerin olu?turdu?u ortak medeniyet demekti. Millet kelimesini yüzy?llarca ortak medeniyetle birle?tiren Osmanl?´dan sonra, tek bir ?rktan meydana gelmeyen Türkiye de "millet" kavram?n? parçalara ay?rmak için de?il, parçalar? birle?tirmek için kullan?yordu 
                                                                                                                                                                                               (Devam edecek)