“Ülkemizin enerjide önceli?i enerji verimlili?i ve yenilenebilir enerjidir" Ancak, do?ay? gözetmeden sadece en k?sa sürede enerji üretmeyi hedefleyen giri?imler sorunu çözmeyece?i gibi daha da büyüklerinin pe?i s?ra gelmesine neden olacakt?r. Nehir tipi santraller in?a ederek hidroelektrik enerji üretimi ile ilgili son dönemde artan giri?imler tam da bu nedenle endi?e vericidir. Hidroelektrik Elektrik Enerjisi Piyasas? ve Arz Güvenli?i Strateji Belgesi'nde 2023 y?l?na kadar hidroelektrik potansiyelimizin tamam?n?n elektrik enerjisi üretiminde kullan?lmas?n?n sa?lanaca?? belirtilmektedir. Devlet politikas?n?n Hidrolelektrik Santralleri (HES) destekleyici yönde olmas?; e?ilimlerin artmas?na neden olmu?tur.  Kamu ve özel sektör taraf?ndan Türkiye genelinde yap?lmas? planlanan 2.000'e yak?n nehir tipi HES Projesi bulunmaktad?r. Projelerin toplam kurulu gücü 25.000MW, y?ll?k ortalama üretimi 125.000GWh'dir. Öngörülen bu üretim de?eri, ülkemizin 2008 y?l?nda tüketti?i elektrik enerji miktar?n?n % 60'?na kar??l?k gelmektedir. Ba?lang?çta çok büyük görünen bu pay, sözkonusu projelerin tamamlanmas? öngörülen 2023 y?l? elektrik talebinin sadece % 5'ini kar??layabilecektir. Enerji güvenli?inin yenilenebilir enerji kaynaklar? ve enerji verimlili?i ile sa?lanaca??na inanan TEMA Vakf? nehir tipi Hidroelektrik Santraller (HES) ile ilgili geli?meleri yak?ndan takip etmekte ve tüm canl?lar?n ya?am kayna?? olan suyun sadece enerji kayna?? ve para kazanma arac? olarak görülmesinden büyük rahats?zl?k duymaktad?r. HES'lerle ilgili belirsizlikler ve sorunlar çözülmeden bu projelerin uygulanmaya devam edilmesi telafi edilemez do?al tahribata neden olacakt?r. Bu nedenle proje için seçilen alanlarda bütüncül havza esasl? analize dayal? planlama yap?lmal? ve projenin her a?amas?nda yöre halk? ve STK'lar süreçlerin içerisinde yeralmal?d?r. TEMA Vakf?'n?n Nehir Tip HES'lerle ilgili tespit etti?i sorunlar ?öyledir: - Su ekonomik de?eri yüksek olmas?na ra?men kaynak veya ticari bir mal de?il, herkesin ya?am?n? sürdürebilmek için ula?maya hakk?n?n oldu?u do?al bir varl?k, ekolojik sistemin bir parças?d?r. - EPDK (Enerji Piyasas? Düzenleme Kurulu) yap?lan ba?vurulara yerel halk ve kurum kurulu?lar?n görü?lerini almadan lisans vermektedir. Bu da yerel yönetimleri çözülemez sosyal ve teknik sorunlarla ba? ba?a b?rakmaktad?r. Arazi ve orman kadastrosu tamamlanmam?? alanlarda mülkiyet de?erlendirmesinin yap?lamamas? bu sorunlara örnektir. - Planlanan tüm HES Projeleri için en kritik konu; suyun ne kadar?n?n kullan?laca??, sucul ya?am?n ve di?er ekosistemlerin devam?n? sa?layacak ekolojik su ihtiyac? (cansuyu) miktar?n?n firmalarla yap?lan anla?malarda net olarak yeralmamas?d?r. - Yap?lacak kanal, yol, tünel vb in?aatlar orman?n bütünlü?ünü bozacak, ulusal ve uluslararas? sözle?melerle koruma alt?na al?nan çe?itli yaban hayat? alanlar? tahrip olacak, böylece alt?nda imzam?z bulunan veya taraf oldu?umuz uluslararas? sözle?melere ayk?r? hareket edilmi? olacakt?r. - Eskiden beri, kurulu gücü 0,5 MW'?n alt?nda olan HES projeleri ÇED Yönetmeli?ine ve hiçbir yasal/kurumsal izine tabi de?ildir. Bugün bu boyuttaki birçok HES projesinin özel sektörün yat?r?m pörtföyünde oldu?u bilinmektedir. Bu tür projelerin de di?er boyuttaki HES projeleri gibi do?al ve sosyal çevre ile do?rudan etkile?imleri olaca?? aç?kt?r. Öte yandan, mevcut projelerin pek ço?u 10 MW'in alt?nda olup ÇED sürecine tabi tutulmadan lisans alm??t?r veya alma a?amas?ndad?r. Sözü edilen projeler in?a edildi?inde, tahribat?n boyutu daha da büyüyecektir. - Özellikle orman ve mera alanlar?nda ya?anacak tahribat ayn? zamanda ya??? sular?n?n sele dönü?mesine ve topraklar?n erozyonla ta??n?p gitmesine neden olacakt?r. - EPDK, yat?r?mc? kurulu?lara in?aat için 40 ay gibi k?sa bir süre vermekte, bu süre yasal prosedürleri yerine getirmeye yetmedi?inden ve mevsimsel ko?ullar nedeniyle in?aat alanlar?ndaki çal??ma süresinin k?s?tl? olmas?, çal??malar?n ruhsat almadan ba?lamas?na neden olabilmektedir. - HES Proje in?aatlar? bittikten sonra bu kez enerji nakil hatlar?n?n nereden geçirilece?i sorunu gündeme gelecektir. Projelerde yüksek gerilim hatlar?n?n nerelerden geçece?i ya da ne kadar orman tahribat?na neden olaca?? da yeralmamaktad?r. - Proje alanlar? jeolojik, topo?rafik ve iklimsel özellikleri nedeniyle sel ve heyelan gibi afetlere kar?? son derece hassast?r. Bu yap?n?n tahribi toprak ve su dengesini olumsuz etkileyerek afetlere davetiye ç?karacakt?r. TEMA Vakf?'n?n sorunlar?n çözümü için öneriler ?öyledir: - Proje yap?lacak alanlarda bütüncül havza esasl? analize dayal? planlama yap?lmal?d?r. HES projelerinin çevresel etkileri de?erlendirilirken ayn? akarsu üstünde yap?lmas? planlanan projelerin toplam etkileri göz önünde bulundurularak ekolojik a??rl?kl? bir de?erlendirme yap?lmal?d?r. - Projeler haz?rlan?rken yerel halk bilgilendirilerek görü?leri al?nmal?d?r. Yöre halk?n?n ve ilgili STK'lar projelerin her a?amas?nda sürece dahil edilmelidir. - Akarsu yata??na b?rak?lacak suyun belirlenmesinde ulusal bir yöntem geli?tirilmelidir. Bu yöntem belirlenirken her akarsuyun kendi karakteristikleri ve çevresindeki ekosistemin özellikleri göz önünde bulundurulmal? ve bilimsel çal??malara dayand?r?lmal?d?r. Cansuyunun b?rak?lmas?n? ve zamanlamas?n? hangi kurumun kontrol edece?i ve yapt?r?m mekanizmalar? netle?tirilmelidir. Ilgili kurum ve ba?l? ta?ra te?kilat? yönetmelik ile yetkilendirilerek görevlendirilmelidir. - EPDK, DSI Genel Müdürlü?ü ve Orman Genel Müdürlü?ü gerekli izinleri vermeden mutlaka ilgili yerel kurum ve kurulu?lara bilgi vermeli ve ilgili kurumlardan görü? istemelidir. Ilgili merkezin, yerel kamu ve STK'lar?n verece?i görü? dikkate al?nmal?d?r. - Proje Tan?t?m Dosyalar? ve ÇED çal??malar? ölçüme dayal? yap?lmal? ve uygulanabilir tedbirler konulmal?d?r. HES projelerinden etkilenebilecek olan tarihi, kültürel ve do?al varl?klar belirlenerek Bölge Kültür ve Tabiat Varl?klar?n? Koruma Kurullar?na bildirilmelidir. - Söz konusu i?ler kapsam?nda DSI ve ?irketler taraf?ndan kar??l?kl? imzalanm?? olan Su Kullan?m? Hakk? Anla?mas?'nda "?irket yükümlülüklerinde belirtilen in?a edilecek tesisler ve yerleri ile ilgili olarak olumsuz bir durumun ortaya ç?kmas? halinde yaln?zca ?irket sorumludur" ifadeleri gere?ince HES in?aatlar? kapsam?nda ilgili firmalarca her türlü önlem zaman?nda al?nmal? ve denetimi ilgili kurumlar taraf?ndan takip edilmelidir. Ülkemizin acil olarak enerjide d??a ba??ml? olmaktan kurtulmak üzere çareler üretmesi gereklidir. Ama bunun çaresi Türkiye genelinde adeta yang?ndan mal kaç?r?rcas?na yüzlerce Nehir Tip HES Projesi'ne izin verilmesi de?ildir. Tüm HES'ler göz önüne al?nd???nda toplam alan ve do?al varl?klar üzerinde telafi edilemez tahribata yol açaca?? a?ikard?r. Ülkemizin enerjide önceli?i Nehir Tipi HES'ler veya nükleer enerji de?il, enerji verimlili?i ve yenilenebilir enerjidir.”