Tarihin dönüm noktalar?ndan birisi…

HABER MERKEZ?


?stanbul'un Fethi tarihin ak???n? de?i?tiren çok önemli bir k?r?lma noktas?d?r. Daha önce defalard?r ku?at?lm?? ?stanbul'un fethinde Osmanl?'n?n silah üretmek üzere eri?ti?i, kendi dönemi aç?s?ndan önemli say?labilecek sava? endüstrisi hareketlerinin önemi büyüktür.


www.gezirehberi.com sitesi, ?stanbul ‘ un fethinde en önemli etkenlerden birisi durumunda olan Demirköy dökümhanesini ara?t?rd? ve yazd?. ??te o yaz? ve detaylar?;


* Bir ça? aç?p kapanm??t?


Fatih Sultan Mehmet Han'?n ?stanbul'un fethi için Edirne'de döktürdü?ü "?ahi" isimli top önemli bir figür olarak kar??m?za ç?karken, ?stanbul'un hemen k?y?s?nda say?labilecek, Istranca Ormanlar?'n?n korunakl? bir noktas?nda bulunan Demirköy Dökümhanesi'nin fetihteki önemi pek bilinmez. Günümüzde fetihin ?an? ile ?anland?r?l?p Fatih Dökümhanesi diye an?lan Demirköy Dökümhanesi, ayn? zamanda Osmanl?'n?n ilk endüstri-sava? endüstrisi merkezi olarak de?erlendirilebilir.


Kaz? heyetinin ba??nda 2010 y?l?ndan bu yana çal??malar?n? sürdüren, Mimar Sinan Üniversitesi'nden Doç. Dr. Nurcan Yaz?c? Metin daha önce çe?itli yay?nlarda yer verdi?i Demirköy Fatih Dökümhanesi hakk?ndaki makalesini, incelik gösterip Trakya Gezi Rehberi okuyucular? ile de payla?t?.


* Demirköy Fatih Dökümhanesi


Mimar Sinan Üniversitesi/Doç. Dr. Nurcan Yaz?c? Metin’in makalesi ?u ?ekilde;


“Tarih boyunca madencilik aç?s?ndan büyük öneme sahip olan K?rklareli iline ba?l? Demirköy ilçesi, Osmanl? hakimiyetine girdikten sonra da bu önemini devam ettirmi?tir.


Fatih Dökümhanesi, Osmanl? Belgeleri’ndeki ad?yla Samakocuk Dökümhane-i Amiresi (Dökümhanesi ya da Kârhanesi) Demirköy ?lçesi’nin güneydo?u yönünde, ilçeye yakla??k 4 km’lik mesafede bulunmaktad?r.


K?smen korunarak günümüze ula?an Demir Dökümhanesi’nde 2001 y?l?ndan bu yana kaz? çal??malar? sürdürülmektedir. Kal?nt?lr?yla da olsa günümüze ula?an önemli Osmanl? sanayi tesislerinden olan Fatih Dökümhanesi, yakla??k on bin metrekarelik bir alan? kaplamaktad?r.


Bu alanda, iki teras halinde yerle?tirilmi? birimler bulunmaktad?r. Savunma, koruma amac?yla tahkim edilmi? üst teras etraf? surlarla çevrili, kö?elerinde çokgen burçlar? bulunan bir yerle?kedir. Kuzey yöndeki ana giri?ten avluya ula??lan bu üst terasta, avluya aç?lan ya?am ve hizmet mekanlar? ile mescit bulunmaktad?r.


Dökümhane i?çilerinin bar?nd??? yerler, yatakhane binalar? gibi birimlerden olu?an ya?am ve hizmet mekanlar? kuzey, do?u, bat? sur duvar? boyunca yerle?tirilmi?tir. Avlunun güneybat? yönünde ise ta? kaideli, tu?la gövdeli minaresi ve bodrum kat duvar? görülebilen Dökümhane Mescidi bulunmaktad?r. 2008 y?l? kaz? çal??malar?nda, avlunun güneydo?u kö?esinde, iki oca?? bulunan bir demirci i?li?i de belirlenmi?tir.


Tahkim edilmi? alan?n güneyinde, daha alt kotta ise üretimle ilgili donan?mlar yer almaktad?r. Buras? dökümhanenin üretim alan?d?r. ?imdiye kadarki kaz? çal??malar?, üst setteki avlu etraf?ndaki mekânlarda, ya?am alan?nda yürütülmü?; üretim alan?n?n ise önümüzdeki y?llarda aç??a ç?kar?lmas? planlanm??t?r.


Yap?lan kaz?lar ve çal??malar sonucunda üretimle ilgili elde edilen en önemli veri su gücüne dair buluntulard?r.


Dökümhane’de, eritme f?r?nlar?nda gerekli olan yüksek ?s?y? elde etmek için su çark? ile tahrik edilen körüklerden yararlan?ld??? belirlenmi?tir. Su gücüyle çal??an çark?n çevirme gücü yatay bir milden yararlan?larak körüklere aktar?ld??? tahmin edilmektedir. Nitekim; Dökümhane’nin kuzeybat? yönünde, aç?k bir kanal vas?tas?yla suyun i?letme alan?na getirildi?i bilinmektedir. Dökümhane’nin bat? sur duvarlar? alt?ndan avluya giren, ta? tonozlu bir su kanal? bulunmaktad?r. Ba?lant?lar? da oldu?u anla??lan bu ana kanal avlunun alt?ndan geçerek güney yönde devam etmekte ve kottaki üretim alan?n?n ana elemanlar?ndan biri olarak demir çark sisteminin otordu?u çarka ula?maktad?r.


Kaz?larda demir çark sisteminin oturdu?u ayaklardan biri ile çark sistemine ait demir parçalar? aç??a ç?kar?lm??t?r. Dökümhane ile ilgili kesin bilgiler, söz konusu alan?n üretim bölgesindeki kaz? çal??malar? tamamland?ktan, çark yuvas?, yüksek f?r?nlar ile izabe çukuru ve körüklerin yer ald??? alanlar ortaya ç?kar?larak ayr?nt?l? de?erlendirmeler yap?ld?ktan sonra söylenebilecektir.


Fatih Dökümhanesi olarak adland?r?lan ve kaz? çal??malar?n?n yürütüldü?ü ana dökümhanenin yan? s?ra çevrede küçük dökümhane örneklerinin de oldu?u çal??malarla ortaya konulmu?tur.


Ana dökümhanenin yakla??k 250 metre bat?s?ndaki alanda yer alan küçük dökümhanenin f?r?nlar? ve buradaki tespitler, Demirköy’deki f?r?n teknolojisi hakk?nda önemli veriler sunmu?tur.


Buradaki mekanik aksam?n çal??t?r?lmas? için gerekli olan enerjinin nitelikli su gücü teknolojisi ile sa?land??? anla??lm??t?r. Bunlar?n 17. Yüzy?l Orta Avrupa’daki metalurji teknolojileri ile ayn? düzeyde oldu?u; Osmanl? yönetiminin bu s?rada iyi örgütlenmi? endüstriyel demir üretimini gerçekle?tirdi?ini ortaya koymu?tur.


Fatih Dökümhanesi’nde yap?lan çal??malarla çevrede metal ergitme f?r?n? kal?nt?lar?, depolanm?? cüruf y???nlar? ile odun kömürü depolar?n?n yan? s?ra tarihi maden galerisi ve cevher ç?kartma çukurlar?n?n varl??? da belirlenmi?tir. Demirköy’de bugüne kadar yürütülen arkeolojik kaz? çal??malar?, çevre ara?t?rmalar? ve analiz sonuçlar?ndan, burada hem yüksek f?r?nlarda dökme demir hem de Renn türü f?r?nlarda yumu?ak demir / luppe üretildi?i tespit edilmi?tir.


Fatih Dökümhanesi’nde bugüne kadar yap?lan kaz?larda gülle kal?b?, de?i?ik çaplarda top gülleleri, çe?itli madeni parçalar, farkl? boylarda çiviler, demir tozlar?; Dökümhane’deki mevcut demir f?r?n?n yap?s? ve çal??ma sistemi hakk?nda bilgi verebilecek üfleçler, cüruflar, yerli üretim ve ithal (?ngiliz) ate? tu?la örnekleri, çark sistemine ait, üretimde kullan?lm?? olmas? muhtemel demir parçalar?, demir ?ebeke parçalar?; son dönemde çe?itli tar?m ve ev gereçlerinin üretildi?ini belgeleyen parçalar bulunmu?tur.


Türkiye s?n?rlar? içinde demircilik alan?nda günümüze ula?m?? en önemli arkeolojik verileri içeren Fatih Dökümhanesi ve çevresinde bugüne kadar yap?lm?? olan çal??malarla dökümhane ve çevresinde çok say?da f?r?n kal?nt?s?n?n oldu?u tespit edilmi?tir.


Osmanl? dönemi yaz??malar?ndan Dökümhane’de Osmanl? ordusu için top güllesi ve humbara üretiminin oldu?u; özellikle 18. Ve 19. Yüzy?llara ait belgelerde Dökümhane’de üretilen yar? mamul demir ürünlerinin ??neada Liman?’ndan ?stanbul’da, Tophane-i Amire ile Tersane-i Amire’ye gönderildi?i anla??lm??t?r.


Osmanl? Dönemi’nde bir devlet i?letmesi olarak hizmet veren ve döneminin en ileri teknolojisine sahip oldu?u anla??lan Fatih Dökümhanesi’nde, 16. Yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren üretimin varl???; Dökümhane’nin 2.Mahmut Dönemi’nde kapsaml? bir ?ekilde ihya edildi?i; sonras?nda da birtak?m tahribatlara ra?men onar?m ve düzenlemelerle i?letmenin 19. Yüzy?l?n sonlar?na, hatta 20. Yüzy?l?n ba?lar?na kadar aral?ks?z faaliyetlerini sürdürdü?ü belirlenmi?tir. Dökümhane, 1913’te bir ?ngiliz ?irketine 99 y?ll???na ihale edilmi?, Birinci Dünya Sava??’n?n ç?kmas? üzerine sözle?me 1916’da fesh edilmi?tir.


Birinci Dünya Sava??’ndan sonra kaderine terk edilen Dökümhane’nin 1950’li y?llara kadar ço?u birimleri ile ayakta oldu?u, çevre duvar?n?n 4 metreye kadar durdu?u bilinmektedir. K?sa zamanda ciddi bir tahribata u?rad??? anla??lan Fatih Dökümhanesi, temel/duvar seviyesinde de olsa günümüze ula?m?? Osmanl? demir sanayisinin öenmli tesislerinden birisidir ve Demirköy’ün ad?yla özde?le?en dökümhanenin Osmanl? tarihindeki itibar?n? iade etmek ad?na kültür ve turizme kazand?r?lmas? gerekmektedir.


Osmanl? sanayi tesislerinin ba??nda gelen Fatih Dökümhanesi’nde baz? kaz? çal??malar? tamamland???nda, Osmanl? demir sanayisinin görülebilece?i i?letme bütünüyle ortaya ç?kar?labilecektir.


Fatih Dökümhanesi’ndeki kaz? ve restorasyon çal??malar? tamamland?ktan sonra buras?n?n bir aç?k hava müzesi olarak i?levlendirilmesi hedeflenmi?tir.”


* Fatih Dökümhanesi Kaz?lar? Hakk?nda


Fatih Dökümhanesi’nde 2001 y?l?nda K?rklareli Müzesi Müdürü Zülküf Y?lmaz ba?kanl???nda kurtarma kaz?s? ve çevre düzenlemesi ile ba?lat?lan çal??malar sonucunda alan?n genel plan? ortaya ç?kar?lm??; Dökümhane ve çevresinde sistemli bir çal??man?n gerekti?i anla??lm??t?r. Bu ba?lamda, 2003 y?l?ndan itibaren “Demirköy Osmanl? Dönemi Dökümhanesi Ara?t?rma-Kaz? Restorasyon Projesi” ad?yla K?rklareli Müzesi ile Türk Bilim Tarihi Kurumu’nun çabalar?yla, çe?itli üniversite ve kurumlardan isimlerin yer ald???, çok disiplinli bir çal??ma ekibi olu?turulmu?tur. 2003-2008 y?llar?nda yap?lan kaz? çal??malar?yla Dökümhane’nin üst setlerinde yer alan ya?am ve hizmet birimleri, çevre duvarlar?nda biti?ik yap?lar ile kaz?lar öncesinde sadece minaresi görülebilen mescit ortaya ç?kar?lm??t?r. 2008 y?l?na kadar K?rklareli Müzesi taraf?ndan yürütülen kaz?lar, 2008’de Bo?aziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Günhan Dan??man ba?kanl???nda yap?lm??t?r. 2009 y?l? ba??nda, Dan??man’?n vefat? üzerine o y?lki çal??malar, K?rklareli Müzesi taraf?ndan, ?TÜ’den Yrd. Doç. Dr. Gülsün Tanyeli sorumlulu?unda, avlu ile üretim alan? aras?nda bulunan istinat duvar? onar?m? ?eklinde sürdürülmü?tür. Çal??malar 2010 y?l?ndan itibaren, bakanlar Kurulu karar?yla Mimar Sinan Üniversitesi’nden Doç. Dr. Nurcan Yaz?c? Metin ba?kanl???nda sürdürülmektedir.


* Kaynaklar


- Dan??man, H. H. G., G. Tanyeli, (2006), “Trakya’da Bir Endüstri Arkeolojisi Projesi: K?rklareli-Demirköy Demir Dökümhanesi 2004 Y?l? Yüzey Ara?t?rmas?”, 23. Ara?t?rma Sonuçlar? Toplant?s?, 2. Cilt, Antalya 30 May?s-3 Haziran 2005, Ankara, s. 389-394.


- Dan??man, G., H. Özbal, G. Tanyeli, U. Yalç?n, (2006), “K?rklareli-Demirköy Endüstri Arkeolojisi Çal??malar?: 2005 Sezonu ?lk Sonuçlar?”, 22. Arkeometri Sonuçlar? Toplant?s?, Çanakkale, s. 1-22.


- Dan??man, H. H. G., F. Gerritsen, M. Kaçar, H. Özbal, R. Özbal, G. Tanyeli, U. Yalç?n, Z. Y?lmaz, (2007), “Demirkoy-Samakocuk Iron Foundry: An Industrial Archaeology Project at an Ottoman Metal Work-Shop Complex in Thrace”, TUBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, Say?: 10, s. 91-109.


- Dan??man, G., F. Gerritsen, M. Kaçar, H. Özbal, R. Özbal, G. Tanyeli, U. Yalç?n, (2008), “K?rklareli-Demirkoy Osmanl? Dökümhanesi 2006 Sezonu Endüstri Arkeolojisi Kaz?lar? Ön Raporu”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, Say?: 8, s. 107-124.


- Özbal, H., (2010), “Demirköy Demirci ??li?i”, 25. Arkeometri Sonuçlar? Toplant?s?, Denizli 25-29 May?s 2009, Ankara, s. 237-262.


- Y?lmaz, Z., (2003), “Demirköy (Fatih) Dökümhanesi (Kaz?, Temizlik ve Çevre Düzenleme Çal??malar?)”, 13. Müze Çal??malar? ve Kurtarma Kaz?lar? Sempozyumu, Denizli 22-26 Nisan 2002, Ankara, s. 29-42.


- Y?lmaz, Z., A. O. Uysal, (2006), “Demirköy Fatih Demir Dökümhanesi 2003 Y?l? Ara?t?rma ve Kaz? Çal??malar?”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, Say?: 6, s. 53-66.


_____________________________________


Foto?raflar: Dinçer Alaba?o?lu, Hamza Algül